नाग पञ्चमी : नागपुजा

काठमाण्डौं- आज नाग पञ्चमी  नाग देवताको विशेष पूजा आराधना गरी सर्पको भयबाट मुक्तिका निम्ति घर घरमा नाग टाँस्ने चलन रहिआएको छ । नाग पूजाको प्रचलन वैदिक कालदेखि नै शुरु भएको हो । वैदिक मान्यतानुसार नागलाई सर्पको राजा मानिन्छ । नाग रिसाए भने पानीको अभाव हुने भएकाले पानीका लागि पनि नागलाई खुशी पार्न पूजा गर्ने परम्परा रहि आएको छ । वराहपुराणमा उल्लेख भएअनुसार यसै तिथिमा नागराजसँग ब्रह्माको संवाद भएकाले पनि आजको दिन नागपूजाका लागि प्रसिद्ध मानिन्छ ।  घरको जगमुनि बसेका नाग रिसाएमा घरको जग नै भत्कन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास रहेको  छ । नागलाई विष्णु र शिवका रुपमा मान्ने प्रचलन वैदिक सनातन कालदेखि नै छ । भगवान् शिवले नागको माला लगाउने र भगवान् विष्णु जलमाथि शेष नागको शय्यामा फणको छाता ओढी शयन गर्ने भएकाले दुवै भवगानलाई नागका रुपमा मान्ने गरिएको हो ।श्रीकृष्णले बाल्यकालमै कालीनागको दमन गरेको प्रसङ्ग विभिन्न पुराणमा वर्णन गरिएको छ । विष्णुको नवौं  अवतारका रुपमा जन्म लिएका बुद्धको मूर्तिको शिरमा मुकुट आकारमा सर्पको आकृति रहेको हुन्छ ।

यसरी नागको तस्वीर घरमा टाँस्दा वर्षभर नाग, सर्प र बिच्छीलगायत जीवले दुःख नदिनाका साथै अग्नि, मेघ र चट्याङको भयबाट पनि बच्न सकिन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास रहेको  छ । नागका बाह्र नाम भए पनि आठ कूलका आठ नागको पूजा गर्ने वैदिक सनातन कालदेखिको परम्परा छ । अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख गरी आठ नागलाई आजको दिन ब्राह्मण पुरोहितबाट पूजाआजा गरी घरको ढोकामाथि टाँसिन्छ । गोबरको नाग बनाई नागको मानचित्रमा दही, दुध, कुश, दुबो,सिन्दूर,चन्दन आदिले पूजा गरी ढोकामा टास्नाले  सर्पको भय नहुने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ ।